W piątek w całym kraju odbędą się uroczystości upamiętniające ofiary rzezi wołyńskiej w Dzień Pamięci o Polakach – ofiarach ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA na Kresach Wschodnich II RP. Centralne obchody odbędą się w Warszawie. W Chełmie, w obchodach na terenie tworzonego Muzeum Pamięci Ofiar Rzezi Wołyńskiej, planowany jest udział prezydenta elekta Karola Nawrockiego.
Decyzją Sejmu, 11 lipca jest od tego roku Dniem Pamięci o Polakach – ofiarach ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA na Kresach Wschodnich II RP.
Centralne obchody w Warszawie organizuje Urząd do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Weźmie w nich udział m.in. wicepremier, minister obrony narodowej Władysław
Kosiniak-Kamysz. Rozpoczną się o godz. 10 mszą w Katedrze Polowej Wojska Polskiego w intencji ofiar ludobójstwa na Kresach oraz poległych, zmarłych i żyjących żołnierzy 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. O godz. 12 odbędzie się apel pamięci połączony ze składaniem wieńców pod Pomnikiem Ofiar Ludobójstwa na Skwerze Wołyńskim, a o 13.30 – składanie wieńców i kwiatów pod Pomnikiem 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK na tym samym skwerze.
Msze i uroczystości zaplanowano w wielu miejscowościach w całym kraju.
Uroczystości w Chełmie rozpocznie msza św. w Bazylice Narodzenia Najświętszej Maryi Panny o godz. 19, po której uczestnicy przejadą na teren przyszłego Muzeum Pamięci Ofiar Rzezi Wołyńskiej. Przewidziany jest udział w tych uroczystościach prezydenta elekta Karola Nawrockiego.
Przedstawiciele chełmskiego samorządu podpiszą dokumenty stanowiące podstawę do ogłoszenia przetargu na modernizację budynków przeznaczonych na działalność Muzeum. W sobotę odbędzie się III Bieg Pamięci Ofiar Wołynia; zaplanowano też prezentację książki „Ewidencja uchodźców z Wołynia przebywających na terenie gminy miejskiej w Chełmie. Edycja krytyczna dokumentu z 1943 roku” autorstwa Edwarda Gigilewicza, Leona Popka i Pawła Skroka. W niedzielę uroczystości przy pomniku Piety Wołyńskiej w Chełmie organizuje lokalne Stowarzyszenie „Pamięć i Nadzieja”.
Tworzenie Muzeum Pamięci Ofiar Rzezi Wołyńskiej rozpoczęto w 2020 r. Samorząd miasta, dzięki dotacji ok. 4 mln zł z rezerwy Prezesa Rady Ministrów, w 2022 r. kupił kompleks dawnych carskich budynków przy ul. Hrubieszowskiej. Koszt utworzenia placówki szacowany był wtedy na 180 mln zł, z czego 162 mln zł miała stanowić dotacja z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Miasto zobowiązało się do przygotowania koncepcji oraz dokumentacji technicznej przedsięwzięcia. Pozostała część inwestycji miała zostać zrealizowana przez resort kultury.
Umowę zawarto w listopadzie 2023 r., ale w styczniu 2024 r. ministerstwo ją wypowiedziało. Jak tłumaczyło, w związku z brakiem w budżecie odpowiednich środków na realizację wielomilionowych zobowiązań. Chełm złożył w tej sprawie pozew do sądu; termin rozprawy jeszcze nie został wyznaczony.
Karol Nawrocki jeszcze w czasie kampanii prezydenckiej podczas jednej z wizyt w Chełmie mówił, że Muzeum Pamięci Ofiar Rzezi Wołyńskiej jest niezbędne do rozwijania relacji z Ukrainą opartych na prawdzie. – Polska potrzebuje tego muzeum i tego miejsca, aby budować świadomość prawdy o zachowaniu ukraińskich nacjonalistów, ale też, by nie pozwolić zapomnieć o ponad 120 tys. ofiar tych, którzy byli przed nami – przekonywał.
Sejm z inicjatywy PSL w czerwcu przyjął ustawę o ustanowieniu 11 lipca Dniem Pamięci o Polakach – ofiarach ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA na Kresach Wschodnich II RP. Prezydent Andrzej Duda podpisał ją na początku lipca.
Dzień pamięci o Polakach, ofiarach zbrodni wołyńskiej, jest obchodzony w rocznicę krwawej niedzieli – 11 lipca 1943 r. Tego dnia (i następnego) Ukraińska Powstańcza Armia dokonała skoordynowanego ataku na Polaków w 150 miejscowościach w powiatach włodzimierskim, horochowskim, kowelskim oraz łuckim. Według badaczy tylko 11 lipca mogło zginąć około 8 tys. Polaków, których rozstrzeliwano albo zabijano przy użyciu siekier, wideł, noży. Było to apogeum mordów prowadzonych od lutego 1943 r. do wiosny 1945 r.
Według szacunków łącznie w tym okresie na Wołyniu i w Galicji Wschodniej oddziały UPA i miejscowa ludność ukraińska zamordowały ok. 100 tys. Polaków. Zbrodnia wołyńska spowodowała polski odwet, w wyniku którego zginęło 10-12 tys. Ukraińców – w tym 3-5 tys. na Wołyniu i w Galicji Wschodniej.
Polskę i Ukrainę różni pamięć o roli Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Powstańczej Armii, która w latach 1943-1945 dopuściła się czystki etnicznej Polaków. O ile dla Polaków była to zbrodnia ludobójstwa (masowa i zorganizowana), o tyle dla Ukraińców był to efekt symetrycznego konfliktu zbrojnego, za który w równym stopniu odpowiedzialne były obie strony. Poza tym wielu Ukraińców postrzega OUN i UPA ze względu na ich powojenny opór wobec ZSRR jako organizacje antysowieckie, a nie antypolskie. (PAP)
Kalendarium zbrodni wołyńskiej (1943-1945)
Terminem zbrodni wołyńskiej historycy określają szereg zbrodni popełnionych przez UPA na polskiej ludności Wołynia i Galicji Wschodniej w latach 1943-1945.
Wołyń (województwo wołyńskie)
Rok 1943
9 lutego
W kolonii Parośla I (pow. Sarny) zamordowano około 150 Polaków. Zbrodni dokonała sotnia Hryhorija Perehiniaka „Dowbeszki-Korobki”. Była to pierwsza polska wieś, w której Ukraińska Powstańcza Armia dokonała masowego mordu.
luty-marzec
Powstała baza polskiej samoobrony we wsi Przebraże (pow. Łuck); bazy samoobrony utworzono także m.in. w Hucie Stepańskiej (pow. Kostopol), Zasmykach (pow. Kowel), Pańskiej Dolinie (pow. Dubno)
marzec-kwiecień
Policjanci ukraińscy porzucili służbę na rzecz Niemiec i przeszli w szeregi UPA. Część z nich uczestniczyła wcześniej w zagładzie Żydów.
26 marca
W Lipnikach (pow. Kostopol) zamordowano co najmniej 182 Polaków. Zbrodni dokonał oddział Iwana Łytwyńczuka („Dubowyj”). Z rzezi ocalał dwuletni Mirosław Hermaszewski, późniejszy kosmonauta.
29 marca
Oddział UPA zaatakował wsie Pendyki Małe i Duże oraz Pieńki Pendyckie (pow. Kostopol), mordując około 180 Polaków.
8 kwietnia
W kolonii Brzezina (pow. Sarny) zamordowano ok. 130 Polaków. Oddziałami UPA dowodził Iwan Łytwyńczuk „Dubowyj”.
23 kwietnia
W Janowej Dolinie (pow. Kostopol) oddziały UPA dowodzone przez Iwana Łytwyńczuka zamordowały ok. 600 Polaków.
12 maja
W kolonii Ugły (pow. Kostopol)zamordowano, również bronią sieczną, ponad 100 Polaków.
2 czerwca
We wsi Hurby (pow. Zdołbunów) siekierami i bagnetami zamordowano ok. 250 Polaków.
16 czerwca
We wsi Dermanka (pow. Kostopol) zamordowano ok. 100 Polaków.
lipiec
Kulminacja zbrodni dokonywanych przez UPA. Na Wołyniu zginęło w tym miesiącu ok. 10-11 tys. Polaków.
5 lipca
Odparty atak UPA na Przebraże (pow. Łuck)
10 lipca
Koło wsi Kustycze (pow. Kowel) zostali zamordowani przez UPA poeta Zygmunt Rumel, przedstawiciel delegata rządu RP na Wołyń, komendant Straży Chłopskiej na Wołyniu, i Krzysztof Markiewicz, przedstawiciel AK na tym terenie. Mieli rozmawiać z dowódcami UPA o powstrzymaniu zbrodni na Polakach.
11 lipca
W kolonii Gurów (pow. Włodzimierz) zamordowano około 200 Polaków. Część zabito siekierami i widłami.
W kościele w Kisielinie (pow. Horochów) zamordowanych zostało około 90 Polaków, także z okolicznych wsi.
W Dominopolu (pow. Włodzimierz) zamordowano 220-250 Polaków.
11-12 lipca
UPA dokonała mordów w około 150 miejscowościach w powiatach horochowskim, kowelskim, włodzimierskim. Dowódcą UPA na Wołyniu był wówczas Dmytro Kliaczkiwśkyj „Kłym Sawur”.
W Porycku (pow. Włodzimierz, dziś miasteczko Pawliwka) zamordowano 200-220 Polaków, część zginęła w kościele.
12 lipca
We wsi Zagaje (pow. Horochów) zamordowano ok. 260 Polaków.
We wsi Majdańska Huta (pow. Zdbołbunów) zabitych zostało 183 Polaków.
14 lipca
We wsiach Kołodno Lisowszczyzna i Kołodno Siedlisko (pow. Krzemieniec) zamordowano ok. 320-500 Polaków.
15/16 lipca
We wsi Pułhany (pow. Horochów) zabito 101 Polaków, w Kupowalcach (pow. Horochów) – około 150.
16-18 lipca
Zamordowano co najmniej 155, być może nawet 600 Polaków, którzy na własną rękę opuścili Hutę Stepańską (pow. Kostopol), ośrodek polskiej samoobrony.
30 sierpnia
W Ostrówkach (pow. Luboml) zamordowano od 476 do 521 osób, w tym część siekierami. W Woli Ostrowieckiej (pow. Luboml) zginęło 572-628 osób. W 2011 r. pochowano odnalezione i ekshumowane szczątki ofiar zbrodni UPA w Ostrówkach.
W kolonii Gaj (pow. Kowel) zamordowanych zostało ok. 600 Polaków.
31 sierpnia
Odparty atak UPA na Przebraże (pow. Łuck). W bazie samoobrony w Przebrażu uratowało się ok. 10 tys. Polaków.
W Berezowicy Małej (pow. Zbaraż) zamordowano 131 Polaków. Część spalono żywcem.
28 lutego
W Hucie Pieniackiej (pow. Brody) zamordowano od 600 do ponad 1000 Polaków. Zbrodni dokonali ukraińscy ochotnicy do dywizji SS Galizien z 4 pułku policyjnego SS.
W Korościatynie (pow. Buczacz) zamordowano 124-156 Polaków.
12-16 marca
W Podkamieniu (pow. Brody) zamordowano 100-150 Polaków, którzy schronili się w klasztorze dominikanów. Masakrę przeżył pisarz Leopold Buczkowski.
12 marca
W Palikrowach (pow. Brody) zamordowano 365-367 Polaków.
kwiecień
UPA, dowodzona przez Romana Szuchewycza „Tarasa Czuprynkę”, rozpoczęła na masową skalę „akcję antypolską”.
2 kwietnia
Sotnia „Hajdamaków” zabiła 40 Polaków w kolonii Zełemianka (pow. Stryj).
12 kwietnia
W Hucisku (pow. Bóbrka) zamordowano 101-118 Polaków.
16 kwietnia
W Chodaczkowie Wielkim (pow. Tarnopol) zamordowano 250-832 Polaków.
19-21 kwietnia
Kulminacja mordów na Polakach i Ormianach w miasteczku Kuty (pow. Kosów). W marcu i kwietniu zginęło ok. 200 osób.
22 maja
W Bryńcach Zagórnych (pow. Bóbrka) zamordowano 120-145 Polaków.
21 i 22 lipca
Z rąk Ukraińców zginęli: ks. Jan Mazur – proboszcz Tarnawatki i ks. Józef Kopeć – proboszcz Borownicy.
Święta Bożego Narodzenia
Sotnia „Szare Wilki”, którą dowodził Petro Chamczuk, zaatakowała wioski Toustobaby, Zawadówkę i Korżowę. W pierwszej zginęły 73 osoby. Jedną trzecią wszystkich zabitych stanowiły dzieci do dwunastego roku życia.
31 grudnia/1 stycznia
W Uhryńkowcach (pow. Zaleszczyki) zabito ok. 150 Polaków.
Rok 1945
2 lutego
W Uściu Zielonym (pow. Buczacz) zginęło i zostało zabitych w walce 133 Polaków.
Sotnia „Szare Wilki” Petra Chamczuka zaatakowała Czerwonogród, zabijając co najmniej 55 osób. Wdarła się m.in. do tamtejszego klasztoru szarytek i zamordowała w nim dwie zakonnice. Część mieszkańców stawiła opór w ruinach średniowiecznego zamku.
5/6 lutego
W Baryszu (pow. Buczacz) zginęło ponad 100-135 Polaków, w tym część w walce z kureniem „Bystrego”.
12/13 lutego
W Puźnikach koło Czortkowa (do wojny w obrębie województwa tarnopolskiego) sotnia „Szare wilki” Chamczuka zamordowała co najmniej 50, a prawdopodobnie ok. 120 mieszkańców.
luty
Napady na polskie wioski w pasie od Lubaczowa po Sanok. W odwecie za jeden z nich polski oddział zaatakował zamieszkałą w większości przez Ukraińców wieś Pawłokoma. W trakcie tego ataku zginęło prawdopodobnie około 300 osób.
17 kwietnia
Atak UPA na wieś Wiązownica. Zginęło co najmniej 76 osób.
maj
Rajd sotni UPA „Wowky” po Lubelszczyźnie, w trakcie którego zabito kilkudziesięciu Polaków (m. in. w Borodycy), uznawany za epilog masowych antypolskich czystek. (PAP)
