Po zawetowaniu przez prezydenta Karola Nawrockiego nowelizacji ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy zarówno on, jak i rząd, przedstawili swoje projekty opierające się na zawetowanym dokumencie. Choć w części są ze sobą zgodne, MSWiA nie uwzględniło wszystkich uwag Nawrockiego.

W trakcie prac legislacyjnych są dwa projekty ustaw dotyczące podobnej materii – warunków pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa.

Pierwszy z nich, prezydencki projekt noweli, po skierowaniu do Sejmu został przekazany do konsultacji społecznych, które mają potrwać do 25 września. Drugi, przygotowany przez MSWiA, został skierowany do Stałego Komitetu Rady Ministrów. Ma się on nim zająć podczas czwartkowego posiedzenia.

Prezydencki projekt ustawy zawiera propozycje, o których wspominał Nawrocki podczas informowania o zawetowaniu nowelizacji ustawy.

Pierwsza dotyczy zmian w Kodeksie karnym i przewiduje podwyższenie kary za nielegalne przekroczenie polskiej granicy do pięciu lat pozbawienia wolności i podwyższenie widełek kary za organizowanie nielegalnego przekraczania granicy – od 2 do 12 lat pozbawienia wolności. Projekt MSWiA nie zakłada takiej zmiany przepisów.

Kolejną zmianą zaproponowaną przez prezydenta, która nie znalazła się w projekcie MSWiA, jest wprowadzenie kary za propagowanie banderyzmu oraz działań OUN-UPA na takich samych zasadach, jak za propagowanie nazizmu, komunizmu czy faszyzmu.

Zgodnie z prezydenckim projektem noweli karze pozbawienia wolności do lat trzech będzie podlegała osoba, która „publicznie propaguje ideologię nazistowską, komunistyczną, faszystowską, ideologię Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów frakcja Bandery i Ukraińskiej Armii Powstańczej lub ideologię nawołującą do użycia przemocy w celu wpływania na życie polityczne lub społeczne”.

Ponadto, według zapisów projektu, IPN będzie zajmował się także ewidencjonowaniem, gromadzeniem, przechowywaniem, opracowywaniem, zabezpieczeniem, udostępnianiem i publikowaniem dokumentów dotyczących popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości w okresie od 8 listopada 1917 r. do 31 lipca 1990 r. zbrodni członków i współpracowników Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów frakcji Bandery i Ukraińskiej Armii Powstańczej oraz innych ukraińskich formacji kolaborujących z Trzecią Rzeszą Niemiecką.

Jak wyjaśniono, zbrodniami tymi jest „zbrodnia ludobójstwa dokonana na terytorium II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1943-1945, a także inne czyny polegające na stosowaniu przemocy, terroru lub innych form naruszania praw człowieka wobec jednostek lub grup ludności narodowości polskiej lub obywateli polskich innych narodowości”.

Trzecią zmianą zaproponowaną przez prezydenta, która również nie znalazła się w projekcie MSWiA, jest zmiana w ustawie o obywatelstwie polskim. Zgodnie z nią wydłużony z 3 do 10 lat ma zostać minimalny okres nieprzerwanego pobytu w Polsce wymagany do uznania cudzoziemca za obywatela polskiego.

Zarówno w projekcie prezydenckim, jak i rządowym znalazły się przepisy uzależniające wypłatę części świadczeń dla cudzoziemców od aktywności zawodowej w Polsce. Jednak różnią się, jeśli chodzi o grupy cudzoziemców, których dotyczą, i jeśli chodzi o świadczenia.

Prezydencki projekt dotyczy jedynie obywateli Ukrainy i skupia się na świadczeniu wychowawczym (800 plus). Ten przygotowany przez MSWiA dotyczy wszystkich cudzoziemców z państw trzecich i określa zasady 800 plus i programu „Dobry start”.

Zgodnie z prezydenckim projektem obywatel Ukrainy, który na podstawie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, ubiega się o przyznanie świadczenia 800 plus, musi spełnić trzy warunki: zamieszkiwać z dzieckiem w Polsce; być aktywnym zawodowo (na zasadach podobnych jak przy świadczeniu „aktywni rodzice w pracy” w programie Aktywny Rodzic), jego dziecko musi realizować obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązek szkolny albo obowiązek nauki w Polsce.

Projekt przygotowany przez MSWiA jest szerszy. Zakłada powiązanie prawa do 800 plus dla wszystkich cudzoziemców z państw trzecich z aktywnością wnioskodawcy na rynku pracy i z nauką dzieci w polskiej szkole. Przepisy uzależniają prawo do świadczeń od aktywności zawodowej jedynie wnioskodawcy i nie odnoszą się do sytuacji zawodowej drugiego rodzica czy opiekuna dziecka.

Ponadto mają umożliwić Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych – w celu wypłaty świadczeń lub ich wstrzymania – comiesięczną weryfikację w rejestrze prowadzonym przez komendanta głównego Straży Granicznej spełnienia przesłanki zamieszkiwania cudzoziemców w Rzeczypospolitej Polskiej.

W projekcie uzależniono prawo do świadczenia „Dobry start” przez cudzoziemców od spełnienia warunku dotyczącego aktywności zawodowej bądź podlegania ubezpieczeniu zdrowotnemu.

Oba projekty proponują podobne rozwiązania, jeśli chodzi o materię związaną z pomocą obywatelom Ukrainy. Przede wszystkim przedłużają okres obowiązywania tymczasowej ochrony w Polsce do 4 marca 2026 r. Projekty przewidują także wygaszanie części działań pomocowych dla obywateli Ukrainy przebywających legalnie na terytorium Polski.

Zakładają wykluczenie możliwości nadawania uprawnień obywatelom Ukrainy, którzy krótkoterminowo przekraczają granicę na podstawie zezwolenia na przekraczanie granicy w ramach małego ruchu granicznego.

W odniesieniu do rejestru prowadzonego przez komendanta głównego Straży Granicznej wprowadzają zmiany zakładające usunięcie własnoręcznego podpisu, doprecyzowanie obowiązku wpisywania danych z dokumentów stanowiących podstawę przekroczenia granicy oraz dodanie odcisków linii papilarnych w celu jednoznacznej identyfikacji osób.

Obydwa projekty wprowadzają zmiany dotyczące obiektów zbiorowego zakwaterowania poprzez podniesienie wymaganego minimum liczby mieszkańców, aby uznać ośrodek za taki obiekt, z 10 do 20.

Określono też termin zakończenia przyjmowania uchodźców wojennych z Ukrainy do ośrodków zbiorowego zakwaterowania na 31 października 2025 r. z wyjątkiem grup wrażliwych. Doprecyzowano także przypadki, w których wojewoda może wykwaterować obywatela Ukrainy z ośrodka.

Projektodawcy obu dokumentów planują także zakończenie utrzymywania portalu „Praca w Polsce”. Rozszerzają również katalog przesłanek do uchylenia zezwolenia na pobyt czasowy wydawanych na okres roku, gdy obywatel Ukrainy: złożył wniosek zawierający nieprawdziwe dane osobowe lub fałszywe informacje, zeznał nieprawdę lub zataił prawdę albo podrobił lub przerobił dokument w przypadku, gdy związek małżeński został zawarty w celu obejścia przepisów.

Wprowadzają także zmiany w mające na celu uszczelnienie tzw. systemu uproszczonego umożliwiającego wykonywanie zawodu lekarza i lekarza dentysty przez obywateli Ukrainy oraz inne osoby, które uzyskały kwalifikacje lekarza lub lekarza dentysty poza Unią Europejską.

Oba projekty zostały przygotowane w związku z zawetowaniem pod koniec sierpnia przez prezydenta Karola Nawrockiego nowelizacji ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy. Swoją decyzję prezydent motywował m.in. tym, że świadczenie 800 plus powinni dostawać tylko ci Ukraińcy, którzy pracują w Polsce.

Zawetowana przez Nawrockiego nowelizacja ustawy zakładała przedłużenie ochrony tymczasowej udzielanej obywatelom Ukrainy uciekającym przed wojną do 4 marca 2026 r. Tym samym dostosowywała polskie prawo do decyzji wykonawczej Rady UE z 25 czerwca 2024 r. Jak podkreśla strona rządowa, konieczne jest przyjęcie tych przepisów, by po 30 września uniknąć chaosu i ogromnych kosztów dla administracji i urzędów.

Aleksandra Kiełczykowska (PAP)

ak/ joz/ lm/