Niechciany celibat może być dla mężczyzn nie tylko brakiem relacji, ale również poczuciem, że nie spełniają społecznych oczekiwań dotyczących męskości. – Mężczyzna może odczytywać własny lęk i potrzebę bliskości jako dowód, że nie odpowiada wyobrażeniu pewnego siebie i samowystarczalnego mężczyzny – mówi Wojciech Podsiadłowski z UW.

Wojciech Podsiadłowski i dr Tomasz Oleksy z Wydziału Psychologii UW przeprowadzili w latach 2023–2024 trzy badania z udziałem łącznie 2341 dorosłych mężczyzn z Polski. Chcieli lepiej zrozumieć psychologiczne uwarunkowania niechcianego celibatu, czyli frustracji wynikającej z niemożności znalezienia pożądanego partnera romantycznego lub seksualnego.

AP: Kim są incele?

Wojciech Podsiadłowski: To mężczyźni utożsamiający się z etykietą niechcianego celibatu, często członkowie internetowych społeczności używających tego określenia.

PAP: Skąd bierze się to zjawisko?

Wojciech Podsiadłowski: Niechciany celibat, rozumiany jako niemożność nawiązania pożądanych relacji seksualnych lub romantycznych, istnieje od zawsze. Wraz z wydłużaniem się edukacji, późniejszym wchodzeniem w dorosłość oraz upowszechnieniem się internetu zaczęły powstawać społeczności skupiające osoby doświadczające takich trudności. Termin „incel” (z angielskiego INvoluntary CELibacy) powstał w 1997 roku jako etykieta dla osób zmagających się z brakiem związków romantycznych i seksualnych. Początkowo miał charakter neutralny i służył wzajemnemu wsparciu. Z czasem termin się upowszechnił, a wokół niego rozwinęły się społeczności internetowe, z których część zaczęła przyjmować także seksistowskie przekonania. Samo upowszechnienie się tego określenia nie musi jednak oznaczać, że problemy z nawiązywaniem relacji stały się częstsze. Mogą być po prostu bardziej widoczne.

PAP: Dlaczego postanowili Panowie zbadać zjawisko niechcianego celibatu?

WP: Choć przeprowadzono już kilka badań pokazujących gorszy dobrostan psychologiczny czy większą skłonność do zachowań agresywnych wśród inceli, to dużo mniej wiadomo na temat niechcianego celibatu jako rodzaju samotności, który może dotyczyć każdej osoby.

Choć częściej zwraca się uwagę na zagrożenia płynące z manosfery (internetowych społeczności i środowisk skupionych wokół tematyki męskości, relacji między płciami i praw mężczyzn. Część z nich propaguje poglądy antyfeministyczne lub mizoginiczne – PAP) i ze strony inceli – my chcieliśmy zrozumieć, jakie są źródła niechcianego celibatu.

W jednym z badań, poza niechcianym celibatem, analizowaliśmy też samookreślenie się jako incel: lękowy styl przywiązania oraz stres związany z deficytem męskości były związane zarówno z tym rodzajem samotności, jak i z identyfikowaniem się jako incel.

Jednocześnie niechciany celibat jest szerszym doświadczeniem. Nie każda osoba, która cierpi z powodu braku relacji, należy do społeczności incelskiej lub podziela występujące w niej przekonania.

PAP: Jakie źródła niechcianego celibatu zidentyfikowaliście?

WP: Jako jedne z kluczowych wydały nam się niepewność w bliskich relacjach oraz poczucie, że nie spełnia się społecznych oczekiwań dotyczących męskości. O ile my skupiliśmy się na modelu łączącym niechciany celibat ze stylami przywiązania i stresem dotyczącym męskości, to inni badacze wskazują również na takie czynniki, jak niska samoocena, niska ocena własnej atrakcyjności, trudności w rozpoznawaniu sygnałów zainteresowania ze strony innych osób czy wysoka skłonność do przeżywania negatywnych emocji (neurotyczność).

Badania pokazują też, że mężczyźni identyfikujący się jako incele częściej doświadczają problemów ze zdrowiem psychicznym. Trzeba jednak zaznaczyć, że większość tych badań ma charakter korelacyjny, więc nie możemy jednoznacznie stwierdzić, co jest przyczyną, a co konsekwencją niechcianego celibatu.

PAP: Jak wyglądały te badania i co pokazały?

WP: W pierwszym badaniu uczestniczyło 538 mężczyzn w wieku 18–30 lat, w drugim – 1021 w wieku 18–39 lat, a w trzecim – 782 mężczyzn w wieku 18–39 lat. Pierwsze dwa miały charakter ankietowy, trzecie było eksperymentem. Wszystkie przeprowadzono przez internet. Uczestniczyli w nich zarówno single, jak i mężczyźni pozostający w związkach.

We wszystkich trzech badaniach uzyskaliśmy wyniki sugerujące, że lękowy styl przywiązania może łączyć się z niechcianym celibatem za pośrednictwem stresu związanego z odczuwanym deficytem męskości.

Innymi słowy, mężczyzna może odczytywać własny lęk i potrzebę bliskości jako dowód, że nie odpowiada wyobrażeniu pewnego siebie i samowystarczalnego mężczyzny – szczególnie, że potrzeba bliskości stereotypowo jest kojarzona jako coś kobiecego. Wtedy trudnościom relacyjnym towarzyszy dodatkowe poczucie niedopasowania do męskiej roli. Lękowy styl przywiązania oraz stres związany z deficytem męskości tłumaczyły dużą część zmienności niechcianego celibatu.

PAP: Dlaczego brak partnerki lub doświadczeń seksualnych może być przez niektórych mężczyzn odbierany jako zagrożenie dla ich poczucia męskości i własnej wartości?

WP: W tradycyjnym wzorze męskości powodzenie romantyczne i seksualne stanowi potwierdzenie atrakcyjności, sprawczości i statusu społecznego. Jeżeli mężczyzna przyjmuje takie kryteria oceniania siebie, brak zainteresowania ze strony innych może interpretować jako dowód, że jest niewystarczająco męski.

Ważne jest więc, abyśmy pamiętali, że wywieranie tego typu presji może podważać poczucie własnej wartości. Poza rozczarowaniem związanym z doświadczeniem odrzucenia mężczyźni odczuwający tę presję mogą zacząć się porównywać do innych. To jeszcze bardziej nasili frustrację, która może prowadzić do pogorszenia zdrowia psychicznego albo zachowań agresywnych.

PAP: Jaką rolę odgrywają w tym społeczne oczekiwania wobec mężczyzn?

WP: Dostarczają standardów, według których mężczyźni często oceniają własne doświadczenia. Tradycyjne oczekiwania podkreślają pewność siebie, samodzielność, kontrolowanie emocji i podejmowanie inicjatywy romantycznej lub seksualnej.

Obawa przed odrzuceniem czy silna potrzeba bliskości mogą być wtedy odczytywane jako oznaki słabości albo niedostatecznej męskości. W proponowanym przez nas wyjaśnieniu mężczyzna cierpi więc zarówno z powodu trudności w relacjach, jak i z powodu tego, co jego zdaniem te trudności mówią o nim jako o mężczyźnie.

PAP: Jednym z najciekawszych wyników jest to, że stres związany z niespełnianiem standardów męskości wiązał się z frustracją z powodu niechcianego celibatu, ale nie z samotnością romantyczną. Jak można wyjaśnić tę różnicę?

WP: Samotność romantyczna dotyczy przede wszystkim dyskomfortu wynikającego z subiektywnie odczuwanego braku bliskości, wsparcia i intymnej więzi. Niechciany celibat za to wyróżnia się poczuciem bycia niepożądanym przez innych, trudnościami w znalezieniu zainteresowanej osoby, bolesnymi porównaniami z innymi i frustracją.

Te doświadczenia mogą współwystępować. Drugie z nich mocniej dotyka jednak oceny własnej atrakcyjności i adekwatności, dlatego obawy o niespełnianie standardów męskości mogą mieć z nim szczególnie wyraźny związek.

Co więcej, samotność romantyczna sama w sobie może być interpretowana jako stan przejściowy, a niechciany celibat częściej jest rozumiany w fatalistyczny sposób. Z badań nad odrzuceniem wiadomo, że takim doświadczeniom towarzyszy wręcz fizyczny ból i mogą one mieć dużo bardziej negatywne konsekwencje zarówno dla osoby tego doświadczającej, jak i dla innych ludzi wokół.

PAP: Czy niechciany celibat staje się coraz większym problemem społecznym, szczególnie wśród młodych mężczyzn?

WP: Nasze badania nie pozwalają stwierdzić, czy niechciany celibat staje się częstszy. Nie wiemy też o poprawnych metodologicznie badaniach, które umożliwiałyby wysunięcie takiego wniosku.

Porównując jednak niechciany celibat do samotności mężczyzn w ogóle, co określa się czasem szumnie „epidemią męskiej samotności”, nie ma konkluzji co do wzrostu poczucia samotności.

Jednocześnie badania wskazują na wzrost czasu spędzanego samemu. Szczególnie niepokojąca może być sytuacja, w której ograniczeniu kontaktów towarzyszy poczucie odrzucenia lub wykluczenia – takie doświadczenia mogą zwiększać podatność na radykalizację. Te zagadnienia nie były jednak jeszcze przedmiotem naszych badań.

Anna Mikołajczyk-Kłębek (PAP)