Benjamin Netanjahu nazywany jest „magikiem” dzięki zdolności wychodzenia z kryzysów. Został pierwszym przywódcą demokratycznego państwa objętym nakazem aresztowania przez Międzynarodowy Trybunał Karny. We wtorkowych wyborach 77-letni premier Izraela po raz kolejny będzie walczył o polityczne przetrwanie.
Od ponad trzech dekad Netanjahu pozostaje w centrum izraelskiej polityki. Jego decyzje wpływały nie tylko na Bliski Wschód, ale również na politykę światową, czyniąc go jedną z najbardziej wpływowych postaci na arenie międzynarodowej.
Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) w Hadze wydał w listopadzie 2024 r. nakazy aresztowania Netanjahu oraz byłego ministra obrony Izraela Joawa Galanta, oskarżając ich o zbrodnie wojenne i przeciwko ludzkości w związku z wojną w Strefie Gazy.
Wojna wybuchła po ataku Hamasu i innych palestyńskich ugrupowań terrorystycznych na południe Izraela 7 października 2023 r. Zginęło wówczas około 1200 osób, a 251 zostało uprowadzonych.
W odpowiedzi na atak Izrael rozpoczął naloty na Strefę Gazy, a później operację lądową na tym terytorium. Według władz lokalnych w ciągu ponad roku wojny zginęło ponad 44 tys. Palestyńczyków, a do dziś – przeszło 74 tys. Wskutek konfliktu Strefa Gazy jest zrujnowana, panuje w niej kryzys humanitarny, a większość mieszkańców musiała uciekać ze swoich domów.
MTK uznał, że istnieją podstawy, by sądzić, że obaj izraelscy politycy ponoszą odpowiedzialność za „zbrodnie wojenne polegające na używaniu głodu jako metody walki oraz zbrodnie przeciwko ludzkości w postaci zabójstw, prześladowań i innych nieludzkich czynów”.
Organizacje, które określiły działania Izraela w Strefie Gazy jako ludobójstwo, to m.in. Amnesty International, Human Rights Watch, Lekarze bez Granic (MSF), izraelskie organizacje B’Tselem i Lekarze dla Praw Człowieka–Izrael. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (MTS) prowadzi od 2024 r. postępowanie, w którym m.in. RPA oskarża Izrael o ludobójstwo.
Netanjahu konsekwentnie odrzuca wszystkie te oskarżenia. Władze w Jerozolimie podkreślają, że w Strefie Gazy walczą z grupami terrorystycznymi, których członkowie celowo ukrywają się pośród cywilów i wykorzystują do ataków na Izrael cywilną infrastrukturę.
Choć nakaz aresztowania wydany przez MTK nie podważył pozycji Netanjahu w Izraelu, gdzie zarzuty o zbrodnie wojenne są powszechnie odrzucane, premier pozostaje jedną z najbardziej kontrowersyjnych i polaryzujących postaci w historii kraju.
Budzi skrajne emocje – dla zwolenników jest charyzmatycznym przywódcą i gwarantem bezpieczeństwa, a dla przeciwników politykiem, który pogłębia podziały społeczne i dąży do podporządkowania sobie instytucji państwowych.
W 2019 r. izraelski dziennik „Globes” w krytycznym artykule nazwał go „najpotężniejszym, najbardziej wpływowym, decyzyjnym i charyzmatycznym politykiem w historii Izraela, z wyjątkiem, być może, Dawida Ben Guriona i Menachema Begina”.
Netanjahu urodził się w 1949 r. w Tel Awiwie. Jego ojciec, urodzony w Warszawie Bensyjon Netanjahu, był działaczem nacjonalistycznego nurtu syjonizmu, z którego tradycji wywodzi się współczesna izraelska prawica.
„Bibi” dorastał początkowo w Stanach Zjednoczonych, gdzie wykładał jego ojciec. W wieku 18 lat wrócił do Izraela, by odbyć służbę wojskową. Przez pięć lat służył w Sajeret Matkal, elitarnej jednostce specjalnej izraelskiej armii. Wyjechał na studia do USA, skąd, po wybuchu wojny Jom Kipur w 1973 r., wrócił do kraju, by walczyć jako rezerwista.
Jednym z najważniejszych wydarzeń w jego życiu była śmierć starszego brata, Jonatana, który w 1976 r. dowodził operacją odbicia żydowskich zakładników przetrzymywanych na lotnisku w Entebbe w Ugandzie. Jonatan, jedyny poległy wtedy izraelski żołnierz, stał się bohaterem narodowym.
Netanjahu założył następnie instytut jego imienia, zajmujący się tematyką terroryzmu, i organizował międzynarodowe konferencje, które przyniosły mu rozpoznawalność oraz kontakty w kręgach politycznych.
W 1982 r. został zastępcą szefa izraelskiej misji dyplomatycznej w Waszyngtonie, a dwa lata później ambasadorem przy ONZ. Dzięki płynnej angielszczyźnie, zdolnościom oratorskim i swobodzie przed kamerami stał się rozpoznawalnym rzecznikiem Izraela w amerykańskich mediach.
Po sześciu latach wrócił do kraju i został posłem prawicowego Likudu, a w 1993 r. stanął na czele partii. Już wtedy wykazał się umiejętnością kontrolowania przekazu medialnego. Szantażowany ujawnieniem kompromitującego nagrania, sam wystąpił w telewizji i przyznał się do romansu pozamałżeńskiego.
Na początku lat 90. lewicowy rząd Icchaka Rabina prowadził negocjacje z Organizacją Wyzwolenia Palestyny, które doprowadziły do utworzenia Autonomii Palestyńskiej w 1994 r. Proces pokojowy głęboko dzielił izraelskie społeczeństwo, a kraj doświadczał zamachów terrorystycznych.
Netanjahu stał się jednym z najważniejszych przeciwników porozumień, przekonując, że ustępstwa wobec Palestyńczyków zagrażają bezpieczeństwu Izraela. Po zamordowaniu Rabina przez żydowskiego ekstremistę wygrał wybory w 1996 r., zostając w wieku 46 lat najmłodszym premierem w historii kraju i pierwszym urodzonym po utworzeniu niepodległego państwa.
Trzy lata później przegrał wybory z lewicą, ale już w kolejnym prawicowym rządzie pełnił funkcje ministra spraw zagranicznych i finansów. Na tym drugim stanowisku przeprowadził liberalne reformy gospodarcze. Wolnorynkowa polityka, obok twardego stanowiska wobec Palestyńczyków, stała się jednym z filarów jego programu politycznego.
W 2009 r. powrócił na urząd premiera na 12 lat. Odsunięty od władzy w 2021 r., półtora roku później ponownie objął urząd, tworząc najbardziej prawicowy rząd w historii Izraela.
Z biegiem lat jego stanowisko wobec Palestyńczyków stawało się coraz bardziej nieprzejednane. Obecnie izraelski premier wyklucza powstanie państwa palestyńskiego.
Od lat 90. Netanjahu przedstawia Iran i jego program nuklearny jako jedno z największych zagrożeń dla Izraela. Powstrzymanie Teheranu uczynił priorytetem swojej polityki zagranicznej i izraelskiej strategii wojskowej. W 2025 r. Izrael zaatakował irańskie instalacje nuklearne, a w 2026 r. przeprowadził kolejną ofensywę wspólnie z USA, zabijając najwyższych rangą przedstawicieli irańskich władz i dowództwa wojskowego. Netanjahu przekonuje, że operacje te zniszczyły irański potencjał nuklearny, choć niezależni eksperci kwestionują skalę zniszczeń.
Pod jego przywództwem Likud przekształcił się z partii o silnych instytucjach wewnętrznych w ugrupowanie zdominowane przez jednego polityka. Netanjahu marginalizował potencjalnych następców i umacniał kontrolę nad partią. Od 2009 r. Likud nie wydał nawet tradycyjnego programu wyborczego.
Od pierwszej kadencji Netanjahu towarzyszą oskarżenia o korupcję. W 1999 r. był podejrzewany o obciążanie kancelarii premiera prywatnymi wydatkami i przyjmowanie prezentów, jednak nie postawiono mu zarzutów.
W 2020 r. został pierwszym urzędującym premierem Izraela sądzonym w procesie karnym, m.in. za przyjmowanie kosztownych prezentów i oferowanie korzyści w zamian za przychylne relacje medialne. Zaprzecza zarzutom, nazywając proces „polowaniem na czarownice”.
Od początku kariery na stanowisku premiera oskarżany jest również o próby podporządkowania sobie niezależnych instytucji. Już w 1997 r. jego rząd znalazł się w centrum skandalu związanego z nominacją prokuratora generalnego, za którą miały stać polityczne interesy koalicjantów.
W ostatnich latach masowe protesty wywołały forsowane przez jego rząd zmiany w sądownictwie, postrzegane przez krytyków jako próba osłabienia niezależności wymiaru sprawiedliwości i ograniczenia mechanizmów kontroli władzy.
Netanjahu od początku kariery starannie kreuje swój publiczny wizerunek, kontrolując przekaz o życiu prywatnym, wygląd i wystąpienia przed kamerami. Ukrywa nawet pod makijażem bliznę nad górną wargą, pozostałą z dzieciństwa.
Atak Hamasu z 7 października 2023 r. podważył jednak jeden z najważniejszych filarów wizerunku Netanjahu. O ile zarzuty dotyczące zbrodni wojennych w Strefie Gazy nie odgrywają istotnej roli w kampanii wyborczej, ponieważ są w Izraelu powszechnie odrzucane, o tyle Netanjahu, od lat przedstawiający się jako gwarant bezpieczeństwa kraju, musi mierzyć się z oskarżeniami o zaniedbania, które umożliwiły największy atak terrorystyczny w jego historii.
Mimo wezwań m.in. opozycji i części rodzin ofiar, premier nie zgodził się na powołanie niezależnej komisji śledczej, która miałaby to zbadać. Zarzuty o to, że Netanjahu ignorował dochodzące do niego sygnały o przygotowaniach do ataku, nasiliły się w ostatniej fazie kampanii wyborczej.
W Izraelu kontrowersje budził też sam sposób prowadzenia wojny z Hamasem. W kraju krytykowano przede wszystkim niezgodę Netanjahu na propozycje zawieszenia broni, które mogłoby uratować część zakładników. Podczas masowych demonstracji padały zarzuty, że dla premiera ważniejsze niż życie zakładników jest utrzymanie chwiejnej koalicji – jego skrajnie prawicowi sojusznicy nie godzili się na żadne ustępstwa wobec Hamasu.
Przed wtorkowymi wyborami jego przyszłość pozostaje niepewna. Sondaże dają Likudowi silną pozycję, ale dotychczasowa koalicja może nie zdobyć większości w Knesecie. „Bibi” wielokrotnie udowodnił jednak, że potrafi przetrwać kryzysy, które dla innych polityków oznaczałyby koniec kariery.
Jerzy Adamiak, Joanna Baczała (PAP)