Najbardziej restrykcyjna polityka alkoholowa w Europie obowiązuje m.in. w Finlandii, Irlandii Północnej i Szkocji, gdzie stacje paliw nie mogą sprzedawać alkoholu. W Estonii i na Łotwie zakaz dotyczy godzin nocnych i porannych. Łagodniejsze ograniczenia są m.in. w Czechach i Danii.
Ministerstwo Zdrowia w nowej wersji projektu ustawy o przeciwdziałaniu alkoholizmowi poszerzyło zakaz sprzedaży alkoholu – ma on objąć stacje benzynowe oraz uzdrowiska. Zakup alkoholu online byłby możliwy jedynie przy odbiorze osobistym w sklepie.
To kolejne podejście resortu zdrowia do nowelizacji ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Nowy projekt, który trafił do konsultacji publicznych tydzień temu, przewiduje surowsze ograniczenia w sprzedaży alkoholu niż propozycja MZ z marca br. Tamten projekt przeszedł etap konsultacji, jednak prace nad nim zostały wstrzymane.
Przełomową zmianą w rządowym projekcie jest propozycja całkowitego zakazu sprzedaży alkoholu na stacjach paliw – zakaz miałby obowiązywać bez ograniczeń godzinowych.
Według danych Polskiej Organizacji Przemysłu i Handlu Naftowego, w 2024 r. w Polsce działało 7 937 stacji benzynowych, czyli o ponad tysiąc więcej niż w 2016 r.
Gdyby zakaz wszedł w życie, Polska dołączyłaby do grona kilkunastu europejskich państw, w których obowiązuje zakaz lub ograniczenie handlu alkoholem na stacjach paliw.
Przykładem jest Francja, gdzie obowiązuje ograniczenie godzinowe – sprzedaż alkoholu na stacjach benzynowych jest zabroniona od godz. 18:00 do 8:00 rano. Dodatkowo zakazana jest sprzedaż alkoholu z lodówek lub dystrybutorów, a stacje są zobowiązane do wywieszenia informacji o tych ograniczeniach. Za ich naruszenie grozi grzywna w wysokości 7,5 tys. euro.
Ogółem we Francji zakazana jest wszelka sprzedaż alkoholu osobom w wieku poniżej 18 lat. W 2024 r. alkohol był przyczyną blisko jednej czwartej wypadków śmiertelnych na drogach.
Spożycie alkoholu we Francji znacznie spadło w ostatnich dekadach, co częściowo wynika ze spadku spożycia wina, które stanowi połowę sprzedaży napojów alkoholowych. Według danych z 2023 r. spożycie czystego alkoholu to około 10,4 l na mieszkańca rocznie.
W Czechach z kolei nie obowiązują żadne szczególne regulacje dotyczące sprzedaży alkoholu na stacjach benzynowych. Zasady handlu napojami alkoholowymi – zarówno piwem i winem, jak i mocniejszymi trunkami – określają ogólne przepisy. Wymagana jest odpowiednia licencja oraz odprowadzanie należnych podatków. Sprzedaż alkoholu na stacjach paliw traktowana jest tam jak w każdym innym punkcie handlowym.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) publikuje raporty dotyczące dostępności napojów alkoholowych, z których wynika, że Czechy należą do czołówki europejskich konsumentów alkoholu. Z tego powodu w 2018 r. ówczesny minister zdrowia Adam Vojtech postulował wprowadzenie rządowej strategii mającej na celu ograniczenie konsumpcji m.in. alkoholu. Prace nad tym dokumentem jednak nie wyszły poza etap ogólnych dyskusji.
Sytuacja w Słowacji jest bardzo podobna do tej w Czechach. Tylko raz – w 2023 r. – zgłoszony został projekt ustawowego ograniczenia dostępność alkoholu, w tym sprzedaży na stacjach benzynowych. Autor projektu, konserwatywny poseł Martin Czepeczek zwracał uwagę, że m.in. na stacjach benzynowych naruszane są przepisy dotyczące ograniczenia sprzedaży alkoholu dla nieletnich. Projekt ostatecznie nie trafił pod obrady parlamentu, którego kadencja skończyła się jesienią 2023 r.
W Estonii i na Łotwie alkoholu nie można kupić w sklepach w godzinach nocnych i porannych. W Estonii zakaz sprzedaży obowiązuje między godz. 22 a 10. W kraju toczyła się również dyskusja na temat ograniczenia sprzedaży alkoholu na stacjach benzynowych, jednak dotąd przepisy krajowe tego nie wprowadziły. W przeszłości decyzje samorządów stołecznego Tallinna, pozbawiające w praktyce licencji na sprzedaż alkoholu na stacjach, napotkały jednak problemy prawne i spory sądowe.
Na Łotwie od sierpnia obowiązują nowe, skrócone godziny sprzedaży alkoholu. W dni powszednie i w soboty trunki można kupić w godz. 10–20, w niedzielę między 10 a 18. Dotychczas sprzedaż była dozwolona o dwie godziny dłużej wieczorami. Nowe przepisy ograniczają też możliwość impulsywnego zamawiania alkoholu online. Napoje procentowe kupione przez internet, w tym za pomocą aplikacji mobilnej, mogą być dostarczone klientowi najwcześniej 6 godzin po złożeniu zamówienia. Wprowadzono również zakaz reklamy i promocji cenowych alkoholu w mediach i kinach oraz zakaz jego spożywania w salonach i punktach gier hazardowych.
Roczny wskaźnik spożycia alkoholu na Łotwie, wynoszący ok. 12 l na osobę, należy do najwyższych w UE i wśród krajów OECD. Posłowie, mimo rekomendacji sejmowej komisji spraw społecznych, nie zdecydowali się jednak na podniesienie minimalnego wieku uprawniającego do zakupu alkoholu z 18 do 20 lat. Rozważana propozycja zakazu sprzedaży alkoholu na stacjach paliw nie zyskała wystarczającego poparcia. Deputowani argumentowali, że sklep funkcjonujący na stacji bywa często jedynym punktem handlowym w okolicy, a stacja i sklep mogą być prowadzone przez różne podmioty.
We Włoszech nie ma ogólnokrajowych ograniczeń dotyczących godzin sprzedaży alkoholu w sklepach przy stacjach benzynowych. Przy autostradach działają sieci supermarketów, restauracji i barów. Większość punktów, znanych pod nazwą Autogrill, jest czynna całą dobę. Można tam kupić wiele gatunków win, w tym lokalnych, a także piwo z małych, miejscowych browarów oraz likiery. Trunki te są przeznaczone do konsumpcji na zewnątrz i często kupowane jako pamiątki. We Włoszech nie obowiązują przepisy ograniczające sprzedaż alkoholu o wysokiej zawartości procentowej. Zdarzają się jednak lokalne wyjątki, gdy władze poszczególnych gmin wprowadzają nocne ograniczenia, które obejmują również przydrożne supermarkety.
Z kolei w Niemczech można kupować alkohol na stacjach benzynowych, i to w szerokim zakresie – dostępne są piwo, wino, a także mocniejsze alkohole. Sprzedaż alkoholu jest dozwolona przez całą dobę, o ile lokalne władze nie wprowadziły ograniczeń, np. z powodu festiwalu w pobliżu.
Temat sprzedaży alkoholu był w Niemczech wielokrotnie przedmiotem debat publicznych, zwłaszcza w kontekście bezpieczeństwa drogowego i młodzieży. Część polityków i organizacji zdrowotnych postuluje ograniczenia w sprzedaży, podwyższenie minimalnego wieku. Niektóre miasta wprowadziły strefy, w których nie można spożywać alkoholu, dotyczy to czasem także meczów piłkarskich podwyższonego ryzyka. Niemcy to kraj o wysokim poziomie spożycia alkoholu. Przeciętny Niemiec wypija rocznie około 100 1 piwa.
Alkohol można kupić na większości stacji paliw w Anglii i Walii, wystarczy, że punkt posiada odpowiednią licencję. W latach 1961-1994 oraz 2008-2013 sprzedaż takich produktów była zakazana na stacjach. Pierwszy z nich dotyczył sprzedaży alkoholu na terenach należących do państwa. Na początku lat 90. większość stacji została sprzedana i znalazła się w rękach prywatnych, co uwolniło sprzedaż alkoholu.
W XXI w. zakaz został wprowadzony na pięć lat i dotyczył tylko nowych obiektów wybudowanych przy autostradach. Zniesienie go doprowadziło m.in. do otwarcia pubów. Pierwszy z nich o nazwie „Hope & Champion” („Nadzieja i Mistrz”) został otwarty w 2014 r. w Beaconsfield, przy autostradzie łączącej Londyn z Birmingham, 40 km na północny-zachód od stolicy. Mimo wielu krytycznych głosów, do tej pory pub ten serwuje alkohol, obok posiłków i przekąsek.
W Irlandii na stacjach benzynowych przy autostradach sprzedaż alkoholu jest dozwolona, jeśli posiadają one odpowiednią licencję. Jeśli stacja uzyska koncesję to sprzedaż dozwolona jest w wyznaczonych godzinach, podobnie jak to jest w sklepach.
W przypadku Irlandii Północnej i Szkocji polityka sprzedaży alkoholu na stacjach jest bardziej restrykcyjna. Zgodnie z obowiązującym prawem w Irlandii Północnej punkty znajdujące się na obszarach objętych usługami drogowymi, do których należą stacje paliw, nie mogą ubiegać się o licencje na sprzedaż alkoholu. W Szkocji zaś uznaje się stacje paliw za tzw. lokale wyłączone, co oznacza, że wnioski o pozwolenie na sprzedaż alkoholu są odrzucane automatycznie.
Stacje benzynowe na Węgrzech sprzedają alkohol, ale z pewnymi ograniczeniami. Sprzedaż alkoholu w automatach lub na stacjach benzynowych przy autostradach, które nie posiadają punktów gastronomicznych, jest nielegalna. Na Węgrzech obowiązuje zasada „zero tolerancji” dla prowadzenia pojazdów po alkoholu, co oznacza, że prowadzenie z jakąkolwiek zawartością alkoholu we krwi jest nielegalne.
Ministerstwo gospodarki Chorwacji przygotowuje zmiany ustawy o obrocie handlowym, według których samorządy uzyskałyby możliwość ograniczenia sprzedaży alkoholu na stacjach benzynowych i w innych punktach sprzedaży detalicznej. Ograniczenia te mogłyby dotyczyć zakazu sprzedaży w poszczególnych miejscach, np. na stacjach, godzin sprzedaży oraz wymogu posiadania specjalnego pozwolenia na oferowanie alkoholu. Obecnie jest on na stacjach benzynowych powszechnie dostępny.
W Finlandii opodatkowanie napojów alkoholowych jest na najwyższym poziomie w UE, a wyłączne prawo sprzedaży mocniejszych trunków (tj. wódek, likierów, czy większości win) ma państwowy monopolista „Alko”, którego punkty otwarte są w godz. 9-21 (w soboty do godz. 18), a zamknięte w niedziele i święta. W sklepach spożywczych, a także funkcjonujących punktach sprzedaży na terenie niektórych stacji benzynowych prowadzona jest sprzedaż jedynie niskoprocentowych napojów alkoholowych (przy czym napoje o zawartości powyżej 2,8 proc. alkoholu można kupić do godz. 21.). W restauracjach prowadzonych na terenie stacji paliw posiadających odpowiednie koncesje można również na miejscu spożywać mocniejsze trunki. Łagodniejsze napoje, tj. o zawartości alkoholu do 22 proc. mogą być sprzedawane osobom, które ukończyły 18 lat. Dopiero po ukończeniu 20 r. życia można kupić wszystkie mocne alkohole.
Również zgodnie z przepisami napoje zawierające ponad 1,2 proc. alkoholu nie mogą być sprzedawane osobom poniżej 18. roku życia. Fiński urząd nadzoru opieki zdrowotnej i społecznej zaleca jednak, by także takie najłagodniejsze napoje alkoholowe również nie były sprzedawane osobom niepełnoletnim. Całkowite spożycie alkoholu w Finlandii w 2024 r. wyniosło: 8,3 l na mieszkańca (statystyki obejmują osoby w wieku powyżej 15 lat).
W Skandynawii najbardziej liberalne przepisy alkoholowe ma Dania. W tym kraju alkohol jest sprzedawany na stacjach paliw, podobnie jak w innych sklepach.
Zupełnie inaczej jest w Szwecji, gdzie sprzedaż alkoholu na stacjach paliw jest zabroniona, podobnie jak w innych punktach handlowych, w tym sklepach spożywczych. W tym kraju istnieją najsurowsze regulacje w UE, a zakup trunków o zawartości powyżej 3,5 proc. alkoholu możliwy jest jedynie w sieci państwowych sklepów monopolowych Systembolaget. Punkty te są otwarte na ogół w dni powszednie od 10.00 do 19.00, a w soboty do 15.00.
W Norwegii na stacjach benzynowych nie sprzedaje się alkoholu, ale regularnie powraca polityczna debata, by dopuścić taką możliwość. W niektórych przypadkach, gdy stacja jest jednocześnie sklepem spożywczym, lokalne władze mogą zezwolić na sprzedaż alkoholu, w praktyce są to jednak rzadkie przypadki.
Sprzedaż alkoholu na hiszpańskich stacjach benzynowych jest regulowana głównie na poziomie wspólnot autonomicznych. W całym kraju obowiązuje zakaz sprzedaży alkoholu w sklepach od godz. 22 do godzin porannych. W przypadku stacji benzynowych – zwłaszcza tych, które znajdują się przy autostradach – często obowiązuje zakaz sprzedaży mocnych alkoholi, tj. powyżej 20 proc.
pmo/ sw/ mobr/ mzb/ jbw/ zys/ ptg/ mrf/ awl/ bch/ bst/ mow/